Dziecko z mutyzmem wybiórczym w szkole i przedszkolu – MEN odpowiada, jak wspomagać rozwój dziecka bez orzeczenia i diagnozy

Rzeczniczka Praw Dziecka w wystąpieniu do MEN z 30 sierpnia 2026 r. zwróciła uwagę na istotne problemy, z jakimi borykają się dzieci dotknięte mutyzmem wybiórczym w placówkach oświatowych. Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe, które mimo prawidłowego rozwoju mowy w środowisku domowym, znacząco utrudnia lub uniemożliwia komunikację w szkole i przedszkolu.

RPD podkreśliła, że brak jednoznacznego wymienienia mutyzmu wybiórczego w przepisach jako bezpośredniej przesłanki do objęcia wsparciem prowadzi do rozbieżności w praktyce szkolnej i diagnostycznej. W efekcie uczniowie ci bywają błędnie postrzegani jako oporni, nieśmiali lub niechętni do współpracy, a w skrajnych przypadkach są poddawani presji werbalnej, co nasila objawy lękowe.

W związku z tym RPD zaapelowała do MEN o:

• wypracowanie ogólnokrajowych wytycznych w zakresie komunikacji, oceniania oraz współpracy z rodzicami;
• wprowadzenie jednolitych standardów diagnozy i wsparcia w poradniach psychologiczno-pedagogicznych;
• organizację systemowych szkoleń dla nauczycieli i specjalistów szkolnych.

W odpowiedzi z 15 września 2026 r. resort edukacji wyjaśnił zasady organizacji wsparcia dla uczniów z mutyzmem wybiórczym. MEN podkreśliło, że w obecnym stanie prawnym pomoc psychologiczno-pedagogiczna przysługuje każdemu uczniowi, u którego rozpoznano trudności w funkcjonowaniu szkolnym, a katalog przyczyn uzasadniających udzielenie pomocy nie jest zamknięty.

Ministerstwo zaznaczyło, że celem prowadzonych reform jest odchodzenie od uzależniania wsparcia od nazwy jednostki chorobowej czy rozpoznania medycznego. Przyjęty model biopsychospołeczny opiera się na ocenie rzeczywistego funkcjonowania dziecka w środowisku szkolnym oraz jego indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych.

Zgodnie z wyjaśnieniami MEN:

1. Dostosowanie wymagań – na podstawie opinii wydanej przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną szkoła jest zobowiązana do dostosowania metod nauczania i form sprawdzania wiedzy (np. eliminacja presji wypowiedzi ustnych na rzecz form pisemnych lub cyfrowych).
2. Kształcenie specjalne – jeżeli mutyzmowi wybiórczemu współtowarzyszą inne uwarunkowania (np. niepełnosprawność lub zagrożenie niedostosowaniem społecznym), dziecko może uzyskać orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Brak takiego orzeczenia nie zamyka jednak drogi do pełnej indywidualizacji nauczania i pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
3. Rola dyrektora – za organizację pomocy w szkole odpowiada dyrektor, który ustala formy, wymiar godzin oraz czas trwania wsparcia. Ewentualne uchybienia w tym zakresie należy zgłaszać do właściwego kuratora oświaty.

Resort edukacji poinformował również o działaniach podjętych w celu wzmocnienia kadrowego oraz merytorycznego placówek oświatowych:

1. Więcej etatów specjalistów – dzięki wdrażaniu standardów zatrudnienia, liczba etatów psychologów, pedagogów specjalnych, logopedów i terapeutów pedagogicznych wzrosła z 21 923 w roku szkolnym 2021/2022 do 58 460 w roku szkolnym 2025/2026 (wzrost o ponad 166%).
2. Elastyczność w placówkach niepublicznych – w latach szkolnych 2025/2026 oraz 2026/2027 umożliwiono zatrudnianie specjalistów na umowach cywilnoprawnych (do 9 godz. tygodniowo), co ułatwia realizację wymogów ustawowych.
3. Rozwój SCWEW – trwają prace nad ustawowym wdrożeniem Specjalistycznych Centrów Wspierających Edukację Włączającą (SCWEW). Obecnie działa 125 takich centrów, które oferują eksperckie wsparcie dla szkół ogólnodostępnych.

W odpowiedzi na postulaty dotyczące doskonalenia kadr, MEN wskazało na realizowane projekty edukacyjne:

1. Studia podyplomowe – trzy edycje bezpłatnych studiów podyplomowych z zakresu pracy z zespołem zróżnicowanym ukończyło 3648 nauczycieli. Obecnie przygotowywana jest czwarta edycja.
2. Rekomendacje dla psychologów szkolnych – w 2025 r. opublikowano materiał pomocniczy określający rolę i zadania nauczyciela psychologa w szkole.
3. Poradnik ORE „Dziecko z mutyzmem wybiórczym” – w 2026 r. na zlecenie MEN Ośrodek Rozwoju Edukacji wydał bezpłatną publikację autorstwa Alicji Pałac-Nożewskiej. Poradnik zawiera praktyczne wytyczne dotyczące diagnozy, metod terapii oraz organizacji wsparcia w przedszkolach i szkołach. Materiał dostępny jest w wersji elektronicznej na stronach ORE.