Siła Rówieśników. Wsparcie dla wychowawców w zapobieganiu bullyingowi w oddziałach integracyjnych. Wywiad z ekspertem

Projekt „Siła Rówieśników” powstał jako odpowiedź na realne trudności, z jakimi mierzą się wychowawcy pracujący w klasach zróżnicowanych. Jego celem nie jest kolejne narzędzie skierowane wyłącznie do wybranej grupy uczniów, lecz systemowe wsparcie nauczycieli w budowaniu bezpiecznego klimatu całej klasy – opartego na relacjach, odpowiedzialności rówieśniczej i wczesnym reagowaniu na sygnały wykluczenia.

Skąd wziął się pomysł na projekt „Siła Rówieśników” i dlaczego został skierowany właśnie do klas integracyjnych?

Małgorzata Wójcik: Pomysł powstał w wyniku analizy danych do raportu dotyczącego bullyingu w szkołach średnich, które wyraźnie wskazują, że osoby neuroróżnorodne doświadczają przemocy rówieśniczej znacznie częściej. Ponadto, we współpracy ze szkołami, wyraźnie dostrzegamy, jak dużą trudność sprawia wychowawcom zarządzanie integracyjnymi klasami zróżnicowanymi (nieformalnie integracyjnymi – czyli takimi, do których uczęszczają uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, lecz które nie mają statusu klas integracyjnych (np. brak nauczyciela wspierającego).

Jakie zjawiska lub potrzeby zauważone w szkołach zainspirowały do stworzenia tego programu?

Małgorzata Wójcik: Przede wszystkim brakuje narzędzi dla nauczycieli pracujących z klasami integracyjnymi i zróżnicowanymi. Narzędzi, które umożliwiałyby zarządzanie klasą jako całością. Narzędzi, których celem nie jest jedynie „włączanie” uczniów ze SPE do istniejącej grupy, lecz rzeczywista integracja całej klasy – niezależnie od indywidualnych potrzeb uczniów. To po prostu inne, bardziej całościowe podejście.

Jakie zmiany w praktyce szkolnej mają zostać dzięki niemu osiągnięte?

Małgorzata Wójcik: Być może kluczowe jest dostrzeżenie potrzeby adresowania i omawiania potrzeb wszystkich uczniów, a nie wyłącznie tych, którzy posiadają orzeczenie o SPE. Takie „wyróżnianie” często działa stygmatyzująco i izolująco. W efekcie, mimo dobrych intencji, prowadzi do wykluczenia, a nie do rzeczywistego włączenia.

Projekt dotyczy relacyjnych form przemocy rówieśniczej – dlaczego ten rodzaj bullyingu jest tak trudny do wykrycia i jednocześnie tak istotny?

Małgorzata Wójcik: To rzeczywiście trudne do wykrycia formy bullyingu, ponieważ dotyczą relacji w grupie – powodują odcinanie więzi i kontaktów. Jednocześnie uczniom doświadczającym takiej formy bullyingu bardzo trudno o tym mówić, ponieważ to nie zachowania, które są, ale raczej takie których nie ma. nierozmawianie, niemówienie „cześć”, niesiadanie, niezapraszanie itd. Widzimy w badaniach, że osoby z niepełnosprawnością częściej doświadczają takich form wycofania, a co gorsza traktują to jako normę w szkole.

Jakie konkretne narzędzia otrzymają wychowawcy i w jaki sposób będą mogli z nich korzystać na co dzień?

Małgorzata Wójcik: To się dopiero okaże, ponieważ tworzymy te narzędzia wspólnie z uczniami, wychowawcami i pedagogami szkolnymi. Planujemy stworzyć podręcznik ze scenariuszami i projektami, krótką instrukcję zastosowania podręcznika oraz przewodnik po dynamice klasy integracyjnej i różnorodnej.

Obecnie opracowujemy dane jakościowe zebrane w pierwszej fazie projektu – wyniki dadzą nam odpowiedź co konkretnie powinniśmy przygotować.

W jaki sposób projekt uwzględnia zróżnicowane potrzeby uczniów z niepełnosprawnościami?

To raczej inny sposób patrzenia na grupę jako całość, nie wyróżniania i nie skupiania się na konkretnych zróżnicowanych potrzebach. Chcemy dać nauczycielom i uczniom narzędzia do samodzielnego zarządzenia trudnymi sytuacjami, stworzenia dla siebie dobrego klimatu klasy, zapobiegania np. bullyingowi w początkowej fazie.

Czy narzędzia opracowane w projekcie będą możliwe do zastosowania również w innych klasach, nie tylko integracyjnych?

Małgorzata Wójcik: Oczywiście. Im bardziej badamy tym bardziej jesteśmy przekonani, że każda klasa jest integracyjna – różnorodna. Do każdej lasy chodzą uczniowie, którzy mają zróżnicowane potrzeby,

Jakie przykłady z dotychczasowych wdrożeń, np. w programach „INKLA” czy „Resql”, pokazują skuteczność takiego podejścia?

Małgorzata Wójcik: Skuteczność podejścia opartego na pracy z całą grupą rówieśniczą potwierdzają dotychczasowe wdrożenia programów takich jak INKLA, RESQL oraz BLIŻEJ https://swps.pl/nauka-i-badania/projekty/42-projekty-naukowe/1321-interwencja-edukacyjna-blizej.

We wszystkich tych inicjatywach kluczowe okazało się odejście od koncentracji wyłącznie na sprawcach i ofiarach na rzecz wzmacniania odpowiedzialności całej społeczności uczniowskiej. Ponadto we wszystkich tych programach oddajemy odpowiedzialność za klimat klasy uczniom wyposażając ich w odpowiednie narzędzia i jasne procedury.

Program RESQL pokazuje, że zaangażowanie rówieśników jako aktywnych obserwatorów (bystanders) znacząco zwiększa liczbę reakcji na bullying oraz skraca czas jej trwania – uczniowie częściej zgłaszają niepokojące sytuacje i czują się współodpowiedzialni za bezpieczeństwo w klasie.

Doświadczenia z programu INKLA wskazują, że działania skoncentrowane na różnorodnych potrzebach wszystkich uczniów oraz wzmacnianiu relacji w klasie sprzyjają realnej integracji. Uczniowie znający mechanizmy grupowe odpowiedzialne za powstawanie np. wykluczenie i prześladowania częściej i skuteczniej reagują w trudnych, konfliktowych sytuacjach.

Z kolei program BLIŻEJ potwierdza, że systematyczna praca nad relacjami rówieśniczymi, komunikacją i poczuciem przynależności w klasie przekłada się na poprawę klimatu społecznego, wzrost wzajemnego wsparcia między uczniami oraz obniżenie poziomu konfliktów i zachowań wykluczających.

Wszystkie trzy programy pokazują, że podejście systemowe­ – oparte na sile relacji rówieśniczych i pracy z klasą jako całością – jest bardziej skuteczne i trwałe niż interwencje kierowane wyłącznie do wybranych grup uczniów.

Jakie były najciekawsze lub najbardziej poruszające spostrzeżenia uczniów i nauczycieli, które pojawiły się w trakcie badań?

Małgorzata Wójcik: Na to dopiero przyjdzie pora po zakończeni analizy danych, co nastąpi pod koniec stycznia.

Jakie są kolejne kroki po wdrożeniu narzędzi w 20 szkołach? Czy planowane jest rozszerzenie programu na skalę ogólnopolską?

Małgorzata Wójcik: W czerwcu 2026 zakończymy pilotaż i przygotujemy wdrożenie dla 20 szkół. Zestaw dla wychowawców będzie dostępny bezpłatnie dla wszystkich. Planujemy promocje i udostępnienie zestawu na stronach SWPS, RESQla i innych współpracujących z nami instytucji. Bardzo byśmy chcieliby jak najwięcej wychowawców skorzystało z podręcznika i innych narzędzi.