Narzędzia diagnostyczne w pracy nauczyciela i specjalisty – nowy e-katalog IBE

Publikacja autorstwa Grażyny Krasowicz-Kupis, Anety R. Borkowskiej i Małgorzaty Kostki-Szymańskiej została wydana w 2026 r. przez Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy. Powstała w ramach projektu „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży” i jest dostępna bezpłatnie.

E-katalog jest zestawieniem metod przeznaczonych dla psychologów oraz innych specjalistów pracujących w systemie edukacji i zajmujących się diagnozowaniem dzieci i młodzieży. Nie jest to przy tym pełny wykaz narzędzi dostępnych na rynku. Jak zaznaczają autorki, wybór ma charakter autorski i obejmuje metody uznane za szczególnie przydatne i wartościowe w diagnozie dzieci i młodzieży.

Narzędzia diagnostyczne zostały podzielone na trzy podstawowe grupy: służące ocenie rozwoju poznawczego, w tym języka i komunikacji; dotyczące rozwoju emocjonalno-społecznego i osobowości oraz wykorzystywane w praktyce klinicznej i neuropsychologicznej. Autorki podkreślają jednak, że kategoryzacja ma charakter elastyczny – część metod może mieć zastosowanie zarówno w diagnozie ogólnej, edukacyjnej, jak i klinicznej.

W publikacji można znaleźć m.in. narzędzia odnoszące się do inteligencji i procesów poznawczych, języka, czytania i pisania, kompetencji społeczno-emocjonalnych, temperamentu, samooceny, trudności szkolnych czy zaburzeń rozwojowych. Katalog obejmuje zarówno testy i baterie testów, jak i kwestionariusze, skale oraz inne metody diagnostyczne.

Z punktu widzenia szkoły szczególnie istotna jest informacja o wymaganiach dotyczących korzystania z poszczególnych metod. Narzędzia diagnostyczne w pracy nauczyciela lub pedagoga nie mogą być dobierane wyłącznie na podstawie ich przydatności do rozpoznania określonego problemu ucznia. Trzeba również sprawdzić, czy dana osoba ma kwalifikacje wymagane do zastosowania konkretnego testu.

W katalogu opisano m.in. system kategorii dostępu stosowany przez Pracownię Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. W kategorii A znajdują się testy dostępne także dla innych specjalistów posiadających odpowiednie wykształcenie i pracujących zawodowo w obszarze uzasadniającym zastosowanie narzędzia. W przypadku kategorii A+ potrzebne jest dodatkowo szkolenie dotyczące konkretnego testu. Przy narzędziach z kategorii B od specjalisty niebędącego psychologiem wymagana jest wiedza z zakresu psychometrii potwierdzona odpowiednim szkoleniem, a w niektórych przypadkach także szkolenie dotyczące konkretnego testu lub grupy testów.

Najbardziej ograniczona jest kategoria C. Obejmuje ona testy przeznaczone wyłącznie dla psychologów, w szczególności narzędzia służące diagnozowaniu takich właściwości jak inteligencja czy osobowość. Katalog wyraźnie wskazuje więc granicę między zbieraniem informacji o funkcjonowaniu ucznia a profesjonalną diagnozą psychologiczną.

Atutem publikacji jest sposób przedstawienia poszczególnych metod. Przy narzędziach podawane są informacje dotyczące m.in. ich podstaw teoretycznych, budowy, norm, procedury badania, sposobu ustalania wyników, potrzebnych pomocy i arkuszy oraz ograniczeń w stosowaniu. Dzięki temu specjalista może nie tylko sprawdzić, co mierzy konkretny test lub kwestionariusz, ale też ocenić jego przydatność w określonej sytuacji diagnostycznej.

Katalog uwzględnia również zróżnicowanie samych metod. Większość opisanych narzędzi funkcjonuje w tradycyjnej formule „papier-ołówek”, ale część ma postać komputerową. Wskazano m.in. KAPP – Kompleksową Analizę Procesów Poznawczych – oraz baterię OKC. Autorzy omawiają również rozwiązania elektroniczne oferowane przez wydawców testów, w tym platformę Epsilon, która umożliwia m.in. przeprowadzenie badania, obliczenie wyników, odniesienie ich do norm oraz wygenerowanie raportu.

Publikacja może być szczególnie przydatna specjalistom wykorzystującym podejście funkcjonalne do rozpoznawania potrzeb dzieci i młodzieży. Przy prezentowanych metodach wskazywane są proponowane obszary i kody ICF odpowiadające funkcjom ocenianym za pomocą danego narzędzia. Na końcu publikacji zamieszczono ponadto obszerny indeks przyporządkowania kodów ICF do narzędzi diagnostycznych.

E-katalog nie zastępuje zatem podręcznika konkretnego testu ani nie oznacza, że każda opisana metoda może być wykorzystywana przez każdego specjalistę w danej placówce. Jest przede wszystkim rozbudowanym przewodnikiem po dostępnych metodach diagnostyki, ich zastosowaniu, uwarunkowaniach i ograniczeniach. Może pomóc psychologom, pedagogom i innym specjalistom świadomie poruszać się po rynku narzędzi diagnostycznych oraz wstępnie ocenić, jakie rozwiązania odpowiadają celowi prowadzonej diagnozy.

Wersja audio została wygenerowana z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.