Szkoła jako fundament odporności pokolenia. Poznaj program Kurs na Odporność

Dzieci cierpią na samotność, nie radzą sobie z oczekiwaniami środowiska rodzinnego, a u podłoża ich problemów psychicznych często leży zaburzona komunikacja z rodzicami. Z drugiej strony znaczący wpływ na psychikę ma presja szkoły: ocenianie uczniów tylko przez pryzmat ocen czy wyścig w walce o pozycję szkoły w rankingach. W okresie roku szkolnego znacznie więcej młodych pacjentów przyjmowanych jest na leczenie psychiatryczne, zarówno w trybie ambulatoryjnym, jak i zamkniętym [1].

Młodzi ludzie są w szkole przez pięć dni w tygodniu, przez kilkanaście lat swojego życia. Szkoła widzi stan młodych z pierwszego rzędu. Nauczyciele obserwują uczniów, którzy nie potrafią nazwać tego, co czują, ani poradzić sobie ze zwykłym konfliktem w grupie. Pedagodzy szkolni mówią o lawinowo rosnącej liczbie interwencji. Wychowawcy czują się bezradni wobec problemów, do których nikt ich nie przygotował. Nauczyciele i nauczycielki coraz częściej zadają sobie pytanie: czy to moja rola, żeby pomóc to zmienić?

Odpowiedź brzmi: tak, przynajmniej częściowo. Nie dlatego, że szkoła ma zastąpić pomoc psychologiczną. Ale dlatego, że jest jedynym środowiskiem, które ma dostęp do prawie każdego dziecka w Polsce. I że odgrywana w niej rola, codziennie, przez lata, kształtuje to, jak młody człowiek myśli o sobie, o innych i o świecie.

Jest coś, o czym programy wspierające uczniów często milczą: zanim uczeń będzie mógł się czegoś nauczyć o odporności, nauczyciel sam musi przejść swoją ścieżkę jej budowania. Dlatego w programie Kurs na Odporność realizowanym przez Fundację Szkoła z Klasą budowanie odporności zaczyna się i trwa przy ich udziale. Nauczyciele i nauczycielki nie są wykonawcami gotowego scenariusza - są współtwórcami, którzy dostają duże wsparcie od moderatorek programu. Przez cały rok ma przy sobie kogoś, kto pyta, jak idzie. Kto pomoże sprawdzić, czy dane działanie ma sens w tej konkretnej klasie.Mają równiżę dostęp do materiałów, webinariów, nagranych sesji - to ważna część programu, do której można wracać w swoim tempie.

Jednym z kluczowych elementów, które odróżniają Kurs na Odporność od innych programów edukacyjnych, jest rola moderatora. To nie konsultant, który raz przyjeżdża i zostawia folder z materiałami. Moderator KnO towarzyszy szkole przez cały rok.

Moderatorzy pracują z kilkoma szkołami jednocześnie z różnych części Polski - małymi, dużymi, muzycznymi, podstawowymi i ponadpodstawowymi. Każda jest inna i każda wymaga innego podejścia. To właśnie ta elastyczność i poczucie, że ktoś naprawdę patrzy na daną szkołę, a nie podchodzi szablonowo - sprawia, że szkoły chcą kontynuować współpracę w kolejnym roku. Część z nich prosi o dalszą współpracę z tym samym moderatorem.

Wprowadzanie zmian w szkołach jest trudne dlatego, że brakuje czasu, zasobów i - może przede wszystkim - kogoś, kto powie: widzę, co robisz, i ma to sens. Moderator jest właśnie tą osobą.

Kiedy mówimy o budowaniu odporności psychicznej w szkole, łatwo wpadać w pułapkę dodawania: kolejny program, kolejne godziny, kolejne obowiązki. Kurs na Odporność wybija z tej logiki. To nie jest program, który dołącza się do szkoły jako zewnętrzny byt. To propozycja, żeby szkoła zaczęła inaczej myśleć o tym, jaką jest społecznością i jak funkcjonuje.

Nie chodzi o to, żeby dodać lekcję o emocjach do planu zajęć. Prawdziwa zmiana polega na tym, aby te emocje, ich wyrażanie i rozpoznawanie, a także bycie w relacji, kultura rozmowy, uwaga na drugiego człowieka stały się częścią szkolnej codzienności.

Kiedy szkoły zaczynają uczestniczyć w programie Kurs na Odporność, pierwszym krokiem jest rozmowa z uczniami o tym, co naprawdę myślą o szkole,  relacjach z innymi, o sobie. Nazywają problemy, których nauczyciele się czasem domyślają, ale rzadko mają przestrzeń, żeby je otwarcie omówić: brak umiejętności komunikacji, trudności z wyrażaniem emocji, uzależnienie od telefonów i mediów społecznościowych. To nie jest zaskoczenie dla nikogo, kto pracuje z młodzieżą. Zaskakujące jest co innego - że tak niewiele szkół do tej pory miało narzędzia, żeby się tym systematycznie zajmować.

Program dostarcza te narzędzia. Ale robi coś więcej: uczy społeczność szkolną, jak z nich korzystać na własnych warunkach i w oparciu o własne zasoby.

Kurs na Odporność obrało już ponad 270 szkół w całej Polsce. 1100 nauczycieli skorzystało ze wsparcia mentora.  170 edukatorów z obszaru edukacji pozaformalnej wzięło udział w szkoleniach stacjonarnych dla NGO. Ponad 100 tys. młodych osób uczestniczyło w zajęciach i projektach edukacyjnych.

Najbardziej cieszy, że za każdą z tych liczb stoją konkretni ludzie, szkoły i historie pokazujące, że można realnie i skutecznie wzmacniać odporność psychiczną w polskich szkołach.

Ponad 270 szkół w programie to liczba, która robi wrażenie. Ale bardziej niż liczby mówią konkretne obrazy: uczniowie z Witoni projektujący grę terenową “Tajemnice zapomnianego ogrodu” - nie dla zabawy, ale żeby ćwiczyć komunikację i współpracę. W szkole w Wołowie podczas godzin wychowawczych młodzi dyskutowali o stresie, wykluczeniu i empatii, wykorzystując scenki sytuacyjne oraz ćwiczenia grupowe z komunikacji empatycznej. Liceum z Gdyni zorganizowało spotkania z dorosłymi na temat uzależnień od mediów i urządzeń elektronicznych, w czasie których omawiano mechanizmy nałogowego nadużywania technologii oraz sposoby reagowania na niepokojące sygnały. W Liceum w Ciechanowie uczniowie uczyli się rozpoznawać sygnały przeciążenia i szukać wsparcia, zanim sytuacja wymknie się spod kontroli. W Szkole Podstawowej w Nowej Karczmie uczniowie zorganizowali dialogi o komunikacji, relacjach i poczuciu własnej wartości. Rozmawiali o potrzebie bycia słuchanym i zauważania sukcesów.  W Piszu uczniowie wypracowywali razem to, jak zachować równowagę między światem online i offline.

Szkoły przygotowują też materiały dla całej społeczności szkolnej – na przykład TikToki albo krótkie filmy o tym, jak radzić sobie ze złością, agresją czy trudnymi emocjami oraz do kogo można zwrócić się o pomoc.

Każde z tych działań zostawia ślad.

Kiedy obserwujemy, jak szkoły pracują w programie, wybija jedno: ta zmiana nie zatrzymuje się na sali lekcyjnej. Szkoła to węzeł społeczny - miejsce, przez które przechodzą dzieci, ale także nauczyciele, rodzice, całe lokalne środowisko. Umiejętności, których uczą się uczniowie: nazywanie emocji, asertywna komunikacja, świadome korzystanie z technologii. Wychodzą razem z nimi do domów, do przyjaciół, a za kilkanaście lat do miejsc pracy i do ich własnych rodzin.

Są klasy, w których uczniowie sami mówią, że bez tych praktyk coś jest nie tak - że brakuje im rytmu, który stał się częścią normalnego tygodnia w szkole. Te informacje zwrotne są naszą główną miarą sukcesu, której nie ma w żadnym wskaźniku, ale która mówi więcej niż jakakolwiek ankieta ewaluacyjna.

To tysiące uczniów i uczennic, którzy nauczyli się nazywać emocje, słuchać i rozmawiać bez przekrzykiwania się, pielęgnować relacje i działać wspólnie dla szkoły i otoczenia. To setki nauczycieli, którzy odnajdują poczucie sprawczości i sens w swojej pracy.

Program skierowany jest do szkół wszystkich poziomów - od podstawowych po licea, szkoły branżowe i technikum, dużych i małych, w miastach i w małych miejscowościach. Każdy uczestnik otrzymuje kompleksowy pakiet narzędzi do pracy z grupą oraz przez cały rok towarzyszy mu doświadczona moderatorka programu. Równocześnie Kurs na Odporność działa także poza szkołą: wsparcie trafia do organizacji pozarządowych, bibliotek, domów kultury i innych instytucji pracujących z dziećmi i młodzieżą.

[11] Niewydolna pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna dla dzieci i młodzieży  https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/niewydolna-pomoc-psychologiczna-i-psychoterapeutyczna-dla-dzieci-i-mlodziezy.html