Doradztwo zawodowe w szkołach podstawowych – diagnoza IBE, rekomendacje i wyzwania dla szkół
Instytut Badań Edukacyjnych opublikował raport z pierwszego ogólnopolskiego badania doradztwa zawodowego w szkołach podstawowych. Wskazuje on na duży potencjał zajęć wynikający z braku ocen i sztywnej podstawy programowej, ale ujawnia też poważne wyzwania systemowe. Poznaj rekomendacje zmian finansowych i organizacyjnych, które mają pomóc szkołom w lepszym przygotowaniu uczniów do wyboru dalszej ścieżki edukacyjnej.
Jak i kogo badał Instytut Badań Edukacyjnych?
Diagnoza została przygotowana przez IBE PIB na podstawie pierwszego tak kompleksowego, ogólnopolskiego i reprezentatywnego badania ilościowo-jakościowego, przeprowadzonego wiosną 2025 r..
Analizą objęto losowo dobraną próbę 300 doradców zawodowych oraz 300 dyrektorów szkół podstawowych z całego kraju. Dane ilościowe uzupełniono o pogłębione wywiady grupowe (FGI) z doradcami, dyrektorami, a także z samymi uczniami klas VII i VIII oraz ich rodzicami, co pozwoliło uzyskać pełny, wieloaspektowy obraz szkolnej rzeczywistości.
Indywidualne doradztwo w „szarej strefie” – dyrektorzy i doradcy zgodni co do finansowania
Najbardziej uderzającym wnioskiem z raportu IBE jest realne, choć dotychczas niezaspokojone zapotrzebowanie na indywidualną pracę z uczniem. Aż 86% ankietowanych szkolnych doradców deklaruje, że świadczy indywidualne wsparcie, jednak tylko co czwarty z nich (27%) realizuje je oficjalnie w ramach swoich godzin pracy. Większość tych działań odbywa się bezpłatnie, po godzinach lub „pokątnie” w ramach innych funkcji pedagogicznych.
Brak systemowego dostępu do indywidualnych konsultacji uderza przede wszystkim w uczniów o specyficznych potrzebach edukacyjnych, ograniczeniach lub wyjątkowych talentach, dla których trafny wybór szkoły ponadpodstawowej decyduje o jakości dalszego życia. W badaniu aż 66% doradców i 61% dyrektorów zdecydowanie zgodziło się ze stwierdzeniem, że placówki powinny otrzymać dodatkowe, celowe środki na finansowanie indywidualnych spotkań doradców z uczniami. Co ważne, częściową odpowiedzią na te braki staje się wdrożenie przepisów uwzględniających doradców zawodowych w puli etatów specjalistów w szkole w ramach Karty Nauczyciela.
Zmiany w organizacji zajęć – postulat 20 godzin i rezygnacja z „zastępstw”
Eksperci IBE oraz dyrektorzy szkół zwracają uwagę na konieczność trwałego zakorzenienia doradztwa w strukturze szkoły. Obecnie w aż 22% placówek zajęcia te są realizowane nieregularnie, głównie w formule doraźnych zastępstw. Taki stan rzeczy sprowadza doradztwo do roli „zapychacza”, co negatywnie wpływa na motywację i stosunek uczniów do przedmiotu.
Główną rekomendacją raportu jest zwiększenie obowiązkowego wymiaru doradztwa zawodowego do 20 godzin rocznie w klasach VII i VIII (obecnie wynosi on po 10 godzin na klasę). Taka zmiana ułatwi układanie semestralnego planu lekcji, podniesie rangę zajęć w oczach uczniów oraz rodziców, a także pozwoli na podział klas na mniejsze, kilkunastoosobowe grupy warsztatowe.
Ponadto eksperci postulują, aby zajęcia były wpisywane na świadectwo szkolne jako przedmiot do zaliczenia, co bezkosztowo podniosłoby status samych doradców. Rekomenduje się również realizację tych godzin przede wszystkim w pierwszym semestrze klasy VIII, gdy uczniowie zaczynają podchodzić do decyzji rekrutacyjnych z pełnym emocjonalnym zaangażowaniem.
Od doradcy zawodowego do trenera rozwoju – nowe metody i narzędzia
Raport IBE wskazuje na konieczność systemowej redefinicji roli doradcy – odejścia od modelu „nauczyciela przekazującego wiedzę o zawodach” (która na dynamicznym rynku pracy szybko się dezaktualizuje) w stronę „trenera rozwoju”. Taki trener ma wspierać uczniów w budowaniu samoświadomości, elastyczności i kompetencji społeczno-emocjonalnych.
Obecnie w szkołach dominują tradycyjne metody: testy predyspozycji, pogadanki oraz prezentacje multimedialne. Bardziej efektywne techniki warsztatowe są wykorzystywane rzadko, ponieważ standardowe, ciasne sale lekcyjne z ławkami ustawionymi rzędami uniemożliwiają swobodną interakcję. Z tego powodu jedną z rekomendacji jest przystosowanie w szkołach przynajmniej jednego pomieszczenia sprzyjającego pracy w podgrupach (wyposażonego w ruchome stoły, taborety na kółkach czy przestrzeń do pracy na podłodze).
Do wdrożenia nowoczesnego doradztwa rozwojowego niezbędne są także nowe, centralnie opracowane i rzetelne scenariusze zajęć oraz narzędzia diagnostyczne, których brakuje na państwowych portalach edukacyjnych.
Co to oznacza dla szkół i rodziców?
Dla dyrektorów szkół raport to jasny sygnał do rewizji planów organizacyjnych i dążenia do pełnej systematyczności zajęć doradczych. Z kolei dla doradców, nauczycieli i rodziców publikacja przynosi zapowiedź tworzenia nowych, praktycznych narzędzi wsparcia.
Instytut Badań Edukacyjnych rekomenduje m.in. opracowanie specjalnych materiałów w przystępnej formule „dos and don’ts” dla rodziców, które podpowiedzą, jak mądrze i odpowiedzialnie rozmawiać z nastolatkiem o wyborze dalszej ścieżki edukacyjnej, nie narzucając mu własnych niespełnionych ambicji.
Pełny raport „Doradztwo zawodowe w szkołach podstawowych. Diagnoza” (Warszawa 2026) można pobrać bezpośrednio na stronie internetowej Instytutu Badań Edukacyjnych PIB.
